26 Kasım: Gelibolu'nun Düşman İşgalinden Kurtuluşu

İşgal yılları

Osmanlı Devleti ile İtilaf devletleri arasında 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'nde doğrudan Gelibolu'ya dair bir madde yoktu; buna rağmen Boğazlara ilişkin hükümlerle bölge işgal edildi¹. İşgal, İngilizlerin 9 Kasım 1918'de Seddülbahir ve Kumkale'ye asker çıkarmasıyla resmen başladı; yarımadanın güneyi kısa süre sonra Fransızlara bırakıldı¹. Atabay'a göre Fransızlar yarımadada yaklaşık 3.000, İngilizler Çanakkale bölgesinde yaklaşık 4.000 askerle denetim kurdu².

İngiliz birlikleri 30 Kasım 1918'de Gelibolu'yu işgal etti; iskeledeki askerî daireye, eski hükûmet binasına ve öteki resmî dairelere el konuldu¹. 14 Ocak 1919'da kente 500 İngiliz askeri daha geldi¹. Doğruöz, Müslüman halkın yaşanan yolsuzluklara rağmen sükûnetini korumaya çalıştığını, şikâyetler için Gelibolu'da bir komisyon bırakıldığını aktarır¹.

1920 yazında Yunan ordusu Doğu Trakya'yı işgale başladı: Tekirdağ 20 Temmuz'da, Edirne 26 Temmuz'da, Gelibolu ise 4 Ağustos 1920'de işgal edildi¹. 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması bölgeyi Yunanistan'a bırakıyordu¹. Yunan idaresi Trakya'yı Edirne merkezli bir genel valiliğe bağladı; Gelibolu Sancağı merkez kaza ile Şarköy, Keşan ve Maydos (Eceabat) kazalarından oluşan bir birim hâline getirildi¹.

Kurtuluş

30 Ağustos 1922 Başkumandanlık Meydan Muharebesi'nin ardından Türk kuvvetleri 9 Eylül'de İzmir'e girdi; 18 Eylül'de Anadolu'da Yunan kuvveti kalmamıştı, ancak Doğu Trakya hâlâ işgal altındaydı¹. Mudanya'da 3 Ekim'de başlayan görüşmeler sonunda mütareke 11 Ekim 1922'de imzalandı¹; 14/15 Ekim gece yarısı yürürlüğe girdi⁴. Buna göre Yunan kuvvetleri Meriç'in batısına çekilecek, Trakya'nın Türk idaresine devri 30 Ekim'de başlayacaktı¹.

TBMM, Doğu Trakya'yı teslim almak ve orada idareyi kurmak için Refet Paşa'yı (Bele) görevlendirdi; Refet Paşa 19 Ekim 1922'de İstanbul'a geldi^3,4. Devir teslim 31 Ekim'de Çerkezköy'de başladı ve bir program içinde kasaba kasaba sürdü¹.

14 Kasım'daki görüşmede Gelibolu'nun teslimi 25 Kasım'a planlandı; İtilaf devletleri kentteki işgal sürdüğü için teslimi geciktirmek istiyordu¹. Uzun müzakereler sonunda Gelibolu'daki Fransız karargâhının yanında bir Türk irtibat subayı bulunması ve asayiş için az sayıda jandarma çıkarılması kararlaştırıldı¹. 22 Kasım'da bozan hava memur ve jandarma sevkiyatını engelledi; Refet Paşa'nın uyarısı üzerine Edirne Valisi Şakir Bey ekibin 24 Kasım'da Keşan'dan yola çıkmasını istedi¹.

Memur ve jandarmalar Gelibolu'yu ancak 26 Kasım 1922'de teslim alabildi ve kentte hemen TBMM idaresi kuruldu¹. Mutasarrıflığa Asım Bey, tabur komutanlığına Binbaşı Refet Bey, bölük komutanlığına Yüzbaşı Süleyman Bey atandı¹. Refet Paşa 1 Aralık 1922'de Ankara'ya, Gelibolu'nun da teslimiyle bütün Doğu Trakya'da TBMM idaresinin kurulduğunu bildirdi¹.

Neden önemli?

26 Kasım, 1915'te büyük savaşların yaşandığı yarımadanın kapısındaki kent için 30 Kasım 1918'de başlayan yaklaşık dört yıllık yabancı yönetimin sonudur¹. Doğruöz, Gelibolu'nun Boğaz'a hâkim olduğu için tesliminin ayrıca önemsendiğini vurgular¹.

Mesele 1922'de tamamen kapanmadı: Mudanya'ya göre Bolayır çizgisinin güneyindeki yarımadada Türk askerî kuvveti bulunamayacaktı¹. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması Boğazları askerden arındırdı ve Gelibolu Yarımadası bu bölgenin içinde kaldı¹. Çanakkale ve Gelibolu Yarımadası, Lozan'ın onaylanmasından sonra TBMM Hükûmeti yetkililerine teslim edildi².

Bizim notumuz: 1915'teki savaşla birlikte düşünüldüğünde 26 Kasım, kentin 1915'ten 1922'ye uzanan uzun ve zor bir dönemi geride bıraktığı gün olarak okunabilir.

Bugün nasıl kutlanır?

Kutlamalar 2. Kolordu Komutanlığı önündeki Atatürk Anıtı'nda çelenk sunma, saygı duruşu ve İstiklal Marşı ile başlar^5,7. 2023'te 101. yıl töreni yine bu anıtın önünde yapıldı⁸.

2025'teki 103. yılda çelengi Kaymakam Cihat Koç, 2. Kolordu Komutanı Tümgeneral Rasim Yaldız ve Belediye Başkanı Dr. Ali Kamil Soyuak sundu; konuşmaların ardından şiirler okundu⁵. Öğleden sonra Gazi Süleyman Paşa heykelinin bulunduğu kavşaktan Atatürk Kültür Merkezi'ne bir kurtuluş yürüyüşü yapıldı, kültür merkezinde halk oyunları gösterisi ve müzik dinletisi sunuldu⁵. Akşam Balıkhane Meydanı'nda Hande Ünsal konser verdi⁶.

2017'deki 95. yılda programda öğrenci şiirleri, halk oyunları ve ödüllü spor yarışmaları vardı; şehitler için Gazi Süleyman Paşa Camii'nde mevlit okutuldu⁷.

Bilmekte fayda var

• İşgal yıllarının en bilinen olayı, 26 Ocak 1920 akşamı Gelibolu yakınındaki Akbaş'ta, Fransız denetimindeki depolardan silah ve cephanenin Anadolu yakasına geçirildiği Akbaş Baskını'dır¹.
• 22 Kasım 1920 ile 5 Mayıs 1923 arasında, yani işgal ve kurtuluş yıllarında Gelibolu'da Wrangel ordusuna bağlı Beyaz Ruslar yaşadı¹.
• Trakya'da devir teslim kasaba kasaba yapıldı: 14 Kasım planına göre Uzunköprü, Keşan ve Şarköy 18 Kasım'da, İpsala 19 Kasım'da, Edirne, Mustafapaşa ve Gelibolu 25 Kasım'da teslim edilecekti¹.
• 28 Kasım 1922'de Türk jandarmasının sınırları kontrol altına almasıyla bütün Doğu Trakya TBMM idaresine geçti¹.
• Mudanya Mütarekesi Doğu Trakya'daki Türk jandarmasını, subaylar dâhil 8.000 kişiyle sınırlıyordu⁴.