10 Kasım: Atatürk'ü Anma Günü

Ne oldu?

Atatürk'ün sağlığı 1937'den itibaren bozulmaya başladı ve 1938'de karaciğer sirozu teşhisi kondu^1,2. Temmuz 1938'de Dolmabahçe Sarayı'na yerleşti, 5 Eylül 1938'de vasiyetini yazdı¹. 16 Ekim'de girdiği komadan bir daha çıkamadı² ve 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda vefat etti^1,2.

Tabutu 16 Kasım'da sarayın tören salonunda katafalka kondu ve halk üç gün üç gece önünden geçerek vedalaştı¹. 17 Kasım'daki izdihamda on bir kişi hayatını kaybetti². 19 Kasım'da cenaze namazı sarayda kılındı; tabut top arabasıyla Gülhane Parkı'na, oradan torpidoyla Yavuz zırhlısına götürüldü ve İzmit'e taşındı, İzmit'ten de özel trenle Ankara'ya uğurlandı^1,2.

Cenaze 20 Kasım'da Ankara'da TBMM binası önünde katafalka kondu². 21 Kasım 1938'de yabancı devlet temsilcilerinin de katıldığı büyük törenin ardından Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrine yerleştirildi^1,2. Anıtkabir'in yapımı 1 Eylül 1953'te tamamlandı²; naaş, ölümünün 15. yıl dönümü olan 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e taşındı ve yurdun her ilinden getirilen toprağa defnedildi¹.

Neden önemli?

Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı, 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni açtı ve 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanıyla oybirliğiyle ilk Cumhurbaşkanı seçildi³. Saltanatın kaldırılması (1922), halifeliğin kaldırılması ve eğitimin birleştirilmesi (1924), Medeni Kanun (1926), yeni Türk harfleri (1928) ve kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı (1934) onun döneminde gerçekleşti³. "Atatürk" soyadı kendisine 24 Kasım 1934'te yasayla verildi³.

10 Kasım bu nedenle bir yas ve anma günüdür: Ülke, kurucusunu öldüğü saatte, hep birlikte durarak anar.

Gelibolu ile bağı

Mustafa Kemal'in Gelibolu ile bağı 1915'ten önce başlar. Balkan Savaşı sırasında, Kasım 1912'de Gelibolu'daki Bahr-i Sefid (Akdeniz) Boğazı Kuvay-ı Mürettebesi Komutanlığı'nın Harekât Şubesi Müdürlüğü'ne atandı^4,5. Ardından Bolayır Kolordusu Kurmay Başkanı oldu ve Dimetoka ile Edirne'nin geri alınmasında emeği geçti⁴.

1915 başında 19. Tümen Komutanı oldu^3,4. 25 Nisan 1915'te Arıburnu'na çıkan İngiliz ve Anzak kuvvetleri onun komutasındaki birliklerce durduruldu³. Bigalı köyündeki 57. Alay, onun inisiyatifiyle harekete geçerek sabah saat 10 sıralarında Conkbayırı'na ulaştı⁶. Bu sırada verdiği emir kaynaklarda küçük farklarla aktarılır; Millî Eğitim Bakanlığı metninde "Ben, size taarruz emretmiyorum; ölmeyi emrediyorum!" biçimindedir^4,6.

1 Haziran 1915'te albaylığa yükseldi, 8 Ağustos 1915'te Anafartalar Grubu Komutanlığı'na atandı ve 10 Ağustos sabahı Conkbayırı taarruzunu başlattı⁴. Bunu 17 Ağustos'ta Kireçtepe ve 21 Ağustos'ta İkinci Anafartalar zaferleri izledi³; o günden sonra "Anafartalar Kahramanı" olarak anıldı⁴.

Gelibolu, 1928'de yeni harfleri tanıtmak için kente gelen Atatürk'ü de unutmaz; bu ziyaretin yıl dönümü 2. Kolordu Karargâhı önündeki Atatürk Anıtı'nda törenle kutlanır⁷. 10 Kasım törenleri de aynı anıtta yapılır: 2019'da Kaymakam, Belediye Başkanı ve askerî temsilci saat 09.00'da çelenk bıraktı, 09.05'te sirenle iki dakikalık saygı duruşu yapıldı, program Gelibolu Fen Lisesi öğrencilerinin şiir ve oratoryosuyla sürdü⁸. 2025'te de anıta çelenk sunuldu, ardından Gelibolu Anadolu Lisesi'nde 10 Kasım şiir, resim ve kompozisyon yarışmalarının ödülleri verildi⁹.

Nasıl anılır?

10 Kasım'da saat 09.05'te sirenler çalar ve Türkiye genelinde iki dakika saygı duruşunda bulunulur¹⁰. Sokakta, metroda ve trafikte insanlar durur, sürücüler kontağı kapatır¹⁴.

2893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu'na göre bayrak yas işareti olarak 10 Kasım'da yarıya çekilir¹¹; uygulamada 09.05'ten gün batımına kadar yarıda kalır¹².

Ankara'da devlet erkânı Aslanlı Yol'dan yürüyerek Anıtkabir'e gelir, mozoleye çelenk bırakılır, 09.05'te saygı duruşunun ardından İstiklal Marşı okunur ve Anıtkabir Özel Defteri imzalanır¹³. İstanbul'da Dolmabahçe Sarayı'nda Atatürk'ün vefat ettiği Harem'deki 71 numaralı oda ziyarete açılır, uzun kuyruklar oluşur¹⁵. Okullarda ve kurumlarda anma programları düzenlenir^8,9.

Bilmekte fayda var

• 10 Kasım resmî tatil değildir; okullar ve kurumlar açıktır, yalnızca 09.05'te saygı duruşu için ara verilir¹⁰.
• Bayraklar 09.05'ten gün batımına kadar yarıdadır¹².
• Saat 09.05'te araç kullanıyorsanız trafiğin durduğunu göreceksiniz; siz de güvenli şekilde durup saygı duruşuna katılabilirsiniz¹⁴.
• Gelibolu'daki resmî tören 2. Kolordu Komutanlığı önündeki Atatürk Anıtı'nda yapılır^8,9.
• Atatürk'ün naaşı 1938-1953 arasında, on beş yıl, Ankara'daki Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrinde kaldı^1,2.

Bizim notumuz: 1915'in kara savaşlarının geçtiği Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar bugün çoğunlukla Eceabat sınırlarındaki Tarihi Alan'dadır; Gelibolu kentinin kendisi ise Mustafa Kemal'in 1912-13'te Bolayır'da görev yaptığı bölgeye komşudur. 10 Kasım sabahı kent merkezindeki anıtta saygı duruşuna katılıp sonra yarımadadaki bu yerleri gezmek, günü anlamlı geçirmenin bir yoludur.