25 Nisan: Çanakkale Kara Savaşları'nın başladığı gün (ANZAC Günü)

Ne oldu?

18 Mart 1915'te Boğaz'ı denizden geçemeyen İtilaf Devletleri, kara ve deniz kuvvetlerinin ortak harekâtına karar verdi¹. 25 Nisan 1915'te güneş doğmadan başlayan çıkarmada akşama kadar altı kumsala yaklaşık 29.000 asker çıkarıldı¹. İngiliz 29. Tümeni Seddülbahir çevresinde beş noktaya, Avustralya ve Yeni Zelanda Kolordusu (ANZAK) Kabatepe'nin kuzeyinde Arıburnu'na çıktı¹. Anadolu yakasında Kumkale'ye çıkan yaklaşık 2.800 kişilik Fransız alayının görevi, Türk kuvvetlerinin dikkatini dağıtmaktı¹.

Bigalı'da ihtiyatta bekleyen 19. Tümen, 24-25 Nisan gecesi tatbikattayken Arıburnu'ndan gelen top seslerini duydu¹. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal, emir beklemeden Binbaşı Hüseyin Avni komutasındaki 57. Alay'ı bir bataryayla öne sürdü^1,2. Karşı taarruz saat 10.00'da başladı³. Kaynaklar, Mustafa Kemal'in "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" dediğini aktarır^1,3.

Ağustos'ta Suvla'ya yapılan çıkarma da Mustafa Kemal komutasındaki kuvvetlerce Conkbayırı'nda durduruldu ve savaş siper savaşına döndü². İtilaf kuvvetleri 19-20 Aralık 1915 gecesi Anafartalar ve Arıburnu'ndan, 8-9 Ocak 1916'da Seddülbahir'den çekildi². Türkiye'de bu dönem Çanakkale Kara Savaşları olarak anılır^1,4.

Neden önemli?

Kayıplar her iki taraf için de çok ağırdı; Osmanlı kayıplarına ilişkin rakamlar kaynaklara göre değişir². Avustralya 8.141'i ölü olmak üzere 26.111 kayıp verdi⁵. Harekâtta görev yapan 16.000'i aşkın Yeni Zelandalıdan 2.779'u hayatını kaybetti⁶.

25 Nisan, Avustralya ve Yeni Zelanda kuvvetlerinin Birinci Dünya Savaşı'ndaki ilk büyük harekâtının yıl dönümüdür; "Anzak efsanesi" iki ulusun kimliğinin parçası olmuştur⁷. İlk Anzac Günü 1916'da anıldı; Londra'da 2.000'i aşkın Avustralyalı ve Yeni Zelandalı asker yürüdü⁷. Şafak ayinleri çıkarmanın yapıldığı saati anar⁷.

Bizim notumuz: 25 Nisan, aynı topraklarda karşı karşıya gelmiş ulusların bugün aynı törenlerde yan yana durduğu ender günlerden biridir.

Gelibolu ile bağı

Yarımada adını Gelibolu kentinden alır⁸. Kentin İngilizcedeki adı Gallipoli'dir⁹; harekât da İngilizcede bu adla anılır⁵. Anzac haftasında her yıl 10.000'i aşkın ziyaretçi Çanakkale, Eceabat ve Gelibolu'ya gelir; otel odalarının çoğunu tur şirketleri önceden ayırır¹⁰.

Doğruöz'e göre yabancı mezarlıklar Lozan Konferansı'nın en çok tartışılan konularındandı; İsmet Paşa, savaşta ölenlerin mezarlarına saygının bir Türk geleneği olduğunu söyledi⁹. Lozan Antlaşması, İtilaf mezarlıklarının bulunduğu toprakları bu devletlerin kullanımına bıraktı ve ziyaret serbestliği tanıdı⁹.

Nasıl anılır?

Törenleri Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı düzenler; önce Türk törenleri, ardından İngiliz, Fransız, Avustralya ve Yeni Zelanda anıtlarındaki törenler yapılır¹¹. 24 Nisan 2026'da Şehitler Abidesi'ndeki törene Yeni Zelanda Genel Valisi de katıldı; aynı gün Fransız Askerî Mezarlığı'nda ve Helles Anıtı'nda da tören yapıldı⁴. 25 Nisan 2025 sabahı 57. Alay Vefa Yürüyüşü, Kocadere'den Conkbayırı'na yaklaşık 5 kilometre sürdü¹².

Şafak Ayini, artan katılım nedeniyle 2000'den beri Arıburnu Mezarlığı yerine Kuzey Plajı'ndaki Anzak Anma Alanı'nda yapılıyor¹³. Ayini Avustralya ve Yeni Zelanda'nın gazi işleri kurumları düzenler, güvenlik Türk makamlarındadır¹⁴. 2026'da binlerce kişi uyku tulumlarında sabahı bekledi; Türkiye'nin çelengini Çanakkale Valisi sundu ve üç ülkenin marşları okundu¹⁵. Ardından Avustralyalılar Lone Pine'da, Yeni Zelandalılar Conkbayırı'ndaki anıtta tören yapar^16,17.

Ayinde, Atatürk'e atfedilen ve yabancı askerlerin ailelerine seslenen sözler Türkçe ve İngilizce okunur¹⁵. Canberra Büyükelçiliğimize göre bu sözleri 18 Mart 1934'te İçişleri Bakanı Şükrü Kaya Atatürk adına okudu¹⁸. The Guardian'a göre ise bugünkü metnin bilinen ilk kaydı Kaya'nın 1953 tarihli bir söyleşisidir ve bazı tarihçiler sözlerin ne zaman, kime söylendiğini sorgular¹⁹. Sözler, 1985'te Anzak Koyu'nda açılan anıtta "Atatürk 1934" imzasıyla yer alır²⁰. Anzak Koyu'ndaki kitabe İngilizcedir; Türkçe metin kaynaklarda küçük farklarla geçer ve çoğunlukla "Bu memleketin toprakları üzerinde kanlarını döken kahramanlar! Burada bir dost vatanın toprağındasınız." diye başlar^22,23.

Bizim notumuz: Şafak Ayini'ne gidenler geceyi açık havada geçirir; kat kat giyinmek ve sıcak tutan bir örtü almak iyi olur.

Bilmekte fayda var

• Şafak Ayini'ne her katılımcının önceden kayıt olup ücretsiz katılım kartı alması gerekir; girişte havalimanı tipi güvenlik taraması yapılır^14,6.
• Anzac Günü'nde yarımadaya özel araçla giriş büyük ölçüde kısıtlanır, tören alanlarına toplu taşıma yoktur¹⁴.
• Türkiye, 1984'teki anlaşmayla çıkarma kıyısının resmen "Anzak Koyu" adını almasını kabul etti²⁰.
• 1923'te Arıburnu-Conkbayırı bölgesinde yaklaşık 4.300 mezarlı 29 İngiliz mezarlığı vardı; Fransızlar 3.226 mezarlı mezarlıklarını 1926'da bitirdi⁹.
• Kara savaşlarının sona erişi 9 Ocak'ta Seddülbahir Kalesi'nde anılır²¹.