Türk Denizciliğinin Beşiği: Gelibolu

2024 başında Gelibolu Tersanesi’nde 88 metre boyunda, 3600 DWT’lik bir kargo gemisi denize indirildi; tersanenin altmışıncı gemisiydi. Törende bu sayı haklı bir gururla anıldı. Oysa bu kıyıda gemi yapmanın hikâyesi altmış gemiyle değil, altı yüz yılla ölçülür.

Türkler denize Gelibolu’dan önce de açılmıştı; Çaka Bey’in İzmir’de kurduğu beylik ve donanması 11. yüzyıla gider. Ama denizciliğin bir devlet işi hâline geldiği, tersanesi, üssü, komutanı ve zanaatkârıyla kurumlaştığı yer Gelibolu’dur.

İlk düzenli tersane

Boğaz’ı tutmak isteyen Yıldırım Bayezid işe buradan başladı. Önce Gelibolu Kalesi’ni onarttı, karşı kıyıda Lapseki’ye bir kale yaptırdı. Ardından gemileri fırtınadan ve düşmandan korumak için iç içe iki büyük havuzdan oluşan liman temizlendi, ağzına iki kule dikildi. Kaynaklar kuruluş için 1390 ile 1401 arasında farklı tarihler verir, ama aynı şeyi söyler: burası Osmanlı’nın ilk düzenli tersanesidir. O iç liman bugün hâlâ kasabanın ortasında durur; ağzındaki kulelerden biri bugün Pîrî Reis Müzesi’dir.

Donanmanın üssü

İstanbul alındıktan sonra Haliç’te yeni bir tersane kuruldu, ama Gelibolu uzun yıllar donanmanın merkezi olmayı sürdürdü. Bunun en açık göstergesi komuta düzenidir: Barbaros Hayreddin Paşa Şubat 1534’te donanmanın başına geçene kadar donanmayı Gelibolu sancakbeyleri yönetti. Yani bir asırdan uzun süre, Osmanlı’da “donanma komutanı” demek “Gelibolu beyi” demekti.

Suyun içinde büyüyen çocuklar

Böyle bir kasabadan denizci çıkması şaşırtıcı değil. Tarihçi İbni Kemal’e atfedilen bir söz meşhurdur: “Gelibolu’da doğan çocuklar timsah gibi su içinde büyürler.”

İbni Kemal, II. Bayezid döneminin büyük denizcisi Kemal Reis’in aslen Gelibolulu olduğunu yazar; bazı kaynaklar Karaburunlu olduğunu da ileri sürer. Yeğeni Pîrî Reis Gelibolu’da doğdu. Onun adını dünyaya duyuran işlerin adresi de burasıdır: Amerika kıyılarını gösteren 1513 tarihli dünya haritasını Gelibolu’da çizdi. Kitâb-ı Bahriyye’yi temize çekmek için yine Gelibolu’ya döndü. 1528 tarihli ikinci dünya haritasının imza notunda da, yayımlanan okumalara göre, haritayı 935 (1528) yılında Gelibolu şehrinde çizdiği yazılıdır. Ondan “Pîrî Kethüdâ” diye söz edilmesi, Gelibolu Tersanesi’nde görevli olduğunu düşündürür.

Merkez taşındı, Gelibolu bitmedi

Yavuz Sultan Selim 1513’te hem Gelibolu’da hem İstanbul’da büyük tersaneler yapılmasını emretti. Haliç’teki tersane 1515’te tamamlandı ve o zamana kadar Gelibolu’da yürüyen tersane işleri İstanbul’a taşındı. Gelibolu yine de önemli taşra tersaneleri arasında kaldı; bu tersanelerde gövdesi yapılan savaş gemileri donatılmak üzere İstanbul’a getirilirdi. Barbaros Hayreddin Paşa için kurulan, Ege adalarını içine alan Cezâyir-i Bahr-i Sefîd eyaletinin merkezi de önce Rodos, sonra Gelibolu oldu. Gelibolu yüzyıllarca donanmanın karargâhı olarak kaldı.

Donanmanın yelkeni Gelibolu’dan

Az bilinen kısım şu: Gelibolu halkı ipliğini kendisi eğirip donanmaya yelken bezi dokurdu. Bezin hazırlatılması Gelibolu, Kal’a-i Sultaniye, Kilitbahir, Eceabat ve Semadirek kadılarının işiydi; kalyonların yelken bezi gerektiğinde Seddülbahir ve Kumkale’den de alınırdı. Dokunan bez İstanbul’da Tersane’nin boyacılarınca boyanır, terzilerce yelken olarak dikilirdi. Çanakkale ve Gelibolu’dan istenen bez 17. yüzyılın ortasında yılda 6.000 top dolayındaydı, 1769’da 20.000 topa çıktı.

Gelibolu bezi kaliteliydi. Fransız gemiciler, kendi yelken bezlerinden yüzde 25 pahalı olmasına rağmen Gelibolu bezini tercih eder, Boğaz’dan geçerken bez almadan gitmezdi. Dokumacılık 19. yüzyılın ilk yarısında da sürdü; 20. yüzyılın başında Gelibolu merkezinde alaca ve yelken bezi dokuyan 14 tezgâh hâlâ vardı.

Ekmeği de buradan

Yelkenli gemi rüzgârla, tayfa peksimetle yürür. Donanmanın peksimeti en çok İstanbul’daki Tersane-i Âmire’de, ondan sonra en çok Gelibolu’da pişirilirdi. Gelibolu’da 17. yüzyılda yılda 3.000 kantar peksimet hazırlanırken 18. yüzyılda yıllık ortalama 10.000 kantara, yani 565 tona çıktı. Peksimet burada İstanbul’dan ucuz olduğu için Avrupa’ya giden tüccar gemileri de peksimetini Gelibolu’dan alırdı. Fırınların buğdayı İnöz, Keşan, Şarköy, Malkara, Tekirdağ, Edirne ve Hayrabolu’dan gelirdi. 18. yüzyılda devletin Gelibolu’daki peksimetçisi Rum bir aile, Bulgaroğullarıydı: kasabada izine 1710’dan beri rastlanan aile peksimethaneyi tekeline aldı ve bu işi 1861’e kadar sürdürdü.

Bugüne kalan

Tersaneden üsse, denizciden yelkene ve ekmeğe kadar, bir donanmayı donanma yapan ne varsa bir dönem bu kasabadan çıkmış. Bugün iç limanın kıyısında çay içerken ya da tersaneden yeni bir geminin indiğini duyduğumuzda aklımızda olsun: Gelibolu bu işe yeni başlamadı. Bu kıyı, Türklerin denizi bir meslek ve bir devlet işi olarak öğrendiği yerdir. Bu mirası kasabada daha görünür kılmak, yelken bezinin ve peksimethanenin hikâyesini de Pîrî Reis’in yanına koymak bize düşüyor.

Kaynaklar

• İste Çanakkale Gazetesi, “Gelibolu Tersanesi’nde 60. gemi denize indirildi”, 2024. istecanakkalegazetesi.com
• Conoship International, Gelibolu Tersanesi’nde 3600 tdw kargo gemisinin denize indirilmesi, Şubat 2024. conoship.com
• Yusuf Acıoğlu, “Çanakkale’deki Osmanlı Kaleleri”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, sayı 19, 2015, s. 93-95. acikerisim.comu.edu.tr
• Feridun Bilgin, “Mekân ve İnsan: Gelibolu ve Barbaros Hayreddin Paşa”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, sayı 14, 2013, s. 17-31. cdn.comu.edu.tr
• İdris Bostan, “Tersâne-i Âmire”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 40, 2011, s. 513-516. islamansiklopedisi.org.tr
• İdris Bostan, “Kapudan Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, 2001, s. 354-355. islamansiklopedisi.org.tr
• Gökhan Tıraşoğlu, “Tersane Organizasyonu”, Küre Ansiklopedisi. kureansiklopedi.com
• İdris Bostan, “Kemal Reis”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr
• İdris Bostan, “Pîrî Reis”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr
• Pîrî Reis Üniversitesi, “Denizci bilgin Pîrî Reis”. pirireis.edu.tr
• Ebru Çatalkaya Gök ve Zahide İmer, “Gelibolu Yelken Bezi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. 10, sayı 49, 2017, s. 174-179. sosyalarastirmalar.com
• Mehmet Taş, “18. Yüzyılda Osmanlı Donanmasına Peksimet Tedariki”, Tarih Okulu Dergisi, sayı 39, 2019, s. 286-312. doi.org
• “Bir aile işletmesi olarak Gelibolu Peksimethanesi: Bulgaroğulları Ailesi (1710-1861)”, yüksek lisans tezi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi. acikerisim.29mayis.edu.tr
• Gregory C. McIntosh, “The Piri Reis Map of 1528: A Comparative Study with Other Maps of the Time”, Mediterranea - ricerche storiche, sayı 34, 2015, s. 303-318 (imza notu s. 306 ve 315). storiamediterranea.it
• İbrahim Sezgin, “XVII-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Şehirlerinden Donanma İçin Peksimet Tedariki”, Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, sayı 7, s. 27-37. dergipark.org.tr
• V. Türkan Doğruöz, “Millî Mücadele Döneminde Gelibolu”, Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923, TÜBA (s. 274). tuba.gov.tr