Gelibolu’da Bir Sadakat Çeşmesi

Camiikebir’de, İbni Hasancık Türbesi’nin önünde badanalı bir çeşme var. Biz Gelibolulular yanından geçer gideriz, adını da türbeden biliriz: İbni Hasancık Çeşmesi. Oysa üzerindeki altı satırlık talik kitabe başka bir hikâye anlatıyor. Kireç tabakasının altından güçlükle de olsa şöyle okunuyor:

Selim Paşa’nın zevce-i pâkîzesi el-Hâcce
Bu vâlâ çeşmeyi kıldı binâ sıdk-ı niyyâtından
Anın rûhı içün Hak yolına mebzûl idüp mâlin
Bu yenbû-ı sâfî icrâ eyledi sonra vefâtından
Duâ idüp didim atşâna târîh-i cevherle
Saîde Hanım’ın iç nûr gibi âb-ı hayâtından
Sene 1247

Bugünkü Türkçeyle söylersek: Selim Paşa’nın iffetli eşi Hacı Saide Hanım, içten bir niyetle bu yüce çeşmeyi yaptırdı. Paşa’nın ruhu için malını Hak yoluna harcadı ve onun vefatından sonra bu saf kaynağı akıttı. Son mısra "cevher" usulüyle düşürülmüş bir tarihtir; yalnızca noktalı harflerin sayı değerleri toplanır ve 1247 çıkar, yani miladi 1831-1832. Taşın sonuna da aynı yıl rakamla kazınmış.

Eşi Gelibolu’da çeşme yaptıran bu Selim Paşa kim? Tarihleri yan yana koyunca geriye tek bir isim kalıyor: Benderli Mehmed Selim Sırrı Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin "Mehmed Selim Sırrı Paşa" maddesine göre Paşa, II. Mahmud döneminde 1824’ten 1828’e kadar sadrazamlık yaptı; 1826’da Yeniçeri Ocağı kaldırılırken ayaklanmanın bastırılmasında önemli rol oynadı. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Varna Kalesi’nin düşmesinden sorumlu tutulunca 24 Ekim 1828’de azledildi ve Gelibolu’ya sürgüne gönderildi. Birkaç ay sonra affedilip Rumeli valisi yapıldı, on ay kadar sonra yeniden azledildi ve bu kez Sofya ile Manastır üzerinden tekrar Gelibolu’ya yollandı. Yaklaşık bir yıl burada kaldı. 1831’de Şam valiliğine tayin edilince Gelibolu’dan ayrıldı, Rusçuk ve Halep yoluyla Şam’a gitti.

Şam’da uzun kalamadı. Yeni bir verginin tahsili yüzünden ayaklanma çıktı, asiler Paşa’yı kuşattı ve Paşa kaleden çıkmak zorunda kaldı. 29 Ekim 1831 gecesi, Hicri 22 Cemaziyelevvel 1247’de, kaldığı konak ateşe verildi ve Paşa alevlerin içinde öldü. Aynı kaynağa göre ölümünden sonra büyük bir borcu çıktı; malları yangında yok olduğu için II. Mahmud borcun kapatılmasını ve ailesine yardım edilmesini emretti.

Şimdi kitabeye dönelim. Paşa’nın öldüğü Hicri 1247, kitabedeki yıldır. Kitabe çeşmenin "vefatından sonra" ve "onun ruhu için" yapıldığını söylüyor. Paşa Gelibolu’ya iki kez sürülmüş, son yılını burada geçirmiş, buradan ayrılıp bir daha dönmemişti. Ailesi büyük ihtimalle Gelibolu’daki konakta kalmıştı. Saide Hanım, kocasının ölümünden sonra, 1247 yılı bitmeden, yani en geç 1832 baharında, kendi mahallesindeki yatırın önüne onun ruhu için bu çeşmeyi yaptırdı. Bir sadrazam ailesinin Gelibolu’da bıraktığı bilinen tek iz bu olabilir.

Yalnız bir not düşmem gerek. Kitabenin altında Latin harfleriyle sonradan kazınmış bir satır daha var: "Furuncu Mehmet Aksoy" ve bir tarih. Çeşme 1940’lı ya da 1950’li yıllarda bir fırıncının eliyle onarılmış, belki de yeniden kurulmuş görünüyor. Öyleyse kitabe taşının ilk yerinde durup durmadığını, çeşmenin baştan beri türbenin önünde olup olmadığını kesin olarak bilmiyoruz.

TDV maddesi Paşa’nın hayratı olarak Silistre’deki camiyi, Silivri Selimpaşa’daki çeşmeyi ve Çorlu Fatih Camii’nin onarımını sayıyor, Gelibolu’dan hiç söz etmiyor. Eşinin adı da TDV maddesinde geçmiyor. Yani Camiikebir’deki bu mütevazı çeşme, bildiğim kaynaklarda geçmeyen bir Selim Paşa hayratı olduğu gibi, Paşa’nın eşinin adını bize ulaştıran belge de olabilir. Paşa’nın 2022’de yayımlanan biyografisini (Hüseyin Selçuk) henüz okumadım; orada bu çeşmeye ya da Saide Hanım’a dair bir şey varsa öğrenmek isterim. Çeşme yanındaki türbenin adıyla anıldığı için bu bağlantı bugüne kadar kurulmamış görünüyor.

Gelibolu’ya türbeler şehri derler, doğrudur. Ama burası sürgüne gönderilen paşaların da şehridir; onların izi çoğu zaman bir kitabenin üstündeki badananın altında durur.

Bu çeşmenin bir adı daha olmalı. Kitabe, Saide Hanım’ın çeşmeyi "sıdk-ı niyyâtından", yani niyetinin doğruluğuyla yaptırdığını söylüyor. Sıdk ile sadakat aynı köktendir. Makamından düşmüş, iki kez sürülmüş, uzak bir şehirde feci şekilde ölmüş bir adamın karısı, kocasının adını çeşmenin ilk satırına yazdırmış ve malını onun ruhu için harcamıştır. Eşler arasındaki sadakat, Camiikebir’de iki yüz yıla yakın bir süredir taşa kazılı duruyor.

Çeşmenin kireci temizlenmeli, kitabesi uzmanlarca yeniden okunup tescil kaydına işlenmeli. Çeşme de bundan sonra hak ettiği adla anılmalı: Sadakat Çeşmesi.

Kaynaklar

• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mehmed Selim Sırrı Paşa" maddesi, Ek-2. cilt, İstanbul 2016; güncellenmiş dijital sürüm, 16.12.2025. islamansiklopedisi.org.tr
• vilayetigelibolu.com.tr, "Gelibolu’da Tarihi Çeşmeler" listesi.
• İbni Hasancık Çeşmesi kitabesi, yerinde okuma, Kasım 2026.