29 Ekim Cumhuriyet Bayramı

Ne oldu?

Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de Ankara'da toplandı.¹ Meclisin 20 Ocak 1921'de kabul ettiği Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun ilk maddesi "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesiyle başlıyordu.⁵ Meclis 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırdı.¹ Yeni devletin uluslararası tanınmasını sağlayan Lozan Barış Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalandı.⁶ Meclis, 13 Ekim 1923'te tek maddelik bir kanunla Ankara'yı başkent yaptı.¹

Ekim 1923'ün sonunda bir hükûmet bunalımı yaşandı. Bakanlar Kurulu istifa etti ve istifa 27 Ekim'de Meclis'te okundu.¹ Kaynaklara göre Mustafa Kemal 28 Ekim akşamı Çankaya'daki yemekte konuklarına "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" dedi. Ardından İsmet Paşa ile birlikte kanun teklifini hazırladı.¹

29 Ekim 1923 sabahı Halk Fırkası Grubu teklifi kabul etti.¹ Meclis aynı gün saat 18.00'de İsmet Bey'in başkanlığında toplandı.⁴ Akşam saat 20.30 sularında 364 sayılı kanunla anayasanın ilk maddesi değiştirildi. Yeni madde "Türkiye Devletinin şekl-i hükûmeti cumhuriyettir" diyordu.¹ Kabulün ardından salonda "Yaşasın Cumhuriyet!" sesleri yükseldi.⁴ Mustafa Kemal Paşa 158 oyun tamamıyla ilk cumhurbaşkanı seçildi. Başvekillik görevi İsmet Paşa'ya verildi.¹ Cumhuriyetin ilanı Ankara'da 101 pare top atışıyla duyuruldu.²

Halk, 29 Ekim gecesi ve 30 Ekim'de kendiliğinden kutlama yaptı. 1924'te çıkan bir kararnameyle yıldönümü resmî ve programlı bir kutlamaya dönüştü.² Meclis 19 Nisan 1925'te 628 sayılı kanunu kabul etti. Bu kanunla 29 Ekim millî bayram sayıldı.² Bugün bayramın yasal dayanağı 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun'dur. Kanun 17 Mart 1981'de kabul edildi ve 19 Mart 1981'de Resmî Gazete'de yayımlandı. Kanuna göre 29 Ekim tek "Ulusal Bayram"dır ve tatil 28 Ekim saat 13.00'te başlar.³

Neden önemli?

29 Ekim 1923'teki değişiklik devletin yönetim biçimini açıkça adlandırdı. Ayrıca cumhurbaşkanlığı makamını oluşturdu. Cumhurbaşkanını Meclis'in kendi üyeleri arasından seçmesi kuralı da bu değişiklikle getirildi.¹ Böylece meclis hükûmeti sisteminden parlamenter sisteme geçildi.¹

Saltanatın 1 Kasım 1922'de kaldırılmasıyla Osmanlı hanedanının yönetimi sona ermişti.¹ Cumhuriyetin ilanı bu sürecin hukuki sonucudur: "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesine dayanan bir Meclis, devlet başkanını artık kendisi seçiyordu.^5,1

Bizim notumuz: Sonraki yıllarda yapılan yenilikleri, bu gün kurulan devlet yapısının üzerine inşa edilmiş olarak okumak mümkün.

Gelibolu ile bağı

Mustafa Kemal 1915'te Gelibolu Yarımadası'nda 19. Tümen'in komutanıydı. 25 Nisan'da Arıburnu çıkarmasında kendi inisiyatifiyle 57. Alay'ı sevk etti ve Conkbayırı'nı tuttu.⁷ Ağustos'ta Suvla çıkarmasıyla Anafartalar cephesi açıldı. Anafartalar Grubu'nun komutasına getirilen Mustafa Kemal, 9 Ağustos'taki 1. Anafartalar Muharebesi'nde saldırıyı bizzat yönetti.⁷ Bu başarılar ona "Anafartalar Kahramanı" unvanını kazandırdı.⁷

Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Gelibolu işgal edildi. İngiliz birlikleri kasabaya 30 Kasım 1918'de girdi. Yunan ordusu ise Gelibolu'yu 4 Ağustos 1920'de işgal etti.⁶ Mudanya Mütarekesi'nden sonra Doğu Trakya adım adım teslim alındı. Teslim, kötü hava yüzünden önce ertelendi; Gelibolu sonunda 26 Kasım 1922'de TBMM Hükûmeti'ne teslim edildi ve kasabada hemen TBMM idaresi kuruldu.⁶ Yani 29 Ekim 1923, işgalden kurtulalı yalnızca 11 ay olan bir kasabanın ilk Cumhuriyet günüydü. Gelibolu, 1923 yılında vilayet yapıldı.⁶ Aynı yıl imzalanan Lozan Antlaşması ise yarımadayı askerden arındırılmış bölge içine aldı.⁶

Gelibolu'da 2025'te Cumhuriyet'in 102. yılı kutlandı. İlk tören 2. Kolordu Komutanlığı önündeki çelenk sunma töreniydi; saygı duruşu yapıldı ve İstiklal Marşı okundu. Ardından 26 Kasım Caddesi'nde ana tören düzenlendi. Programda öğrencilerin halk oyunları ve müzik gösterisi, spor yarışmalarında derece alan öğrencilere ödül töreni ve 2. Kolordu'nun silah sergisi vardı. Akşam için fener alayı ve Cumhuriyet konseri duyuruldu.⁸

Nasıl kutlanır?

Cumhuriyetin ilk yıllarında kutlamalar üç bölümden oluşuyordu: sabah resmî kabul, gün içinde devlet büyüklerinin önünden geçit ve akşam fener alayı. O yıllarda Cumhuriyet baloları da düzenlenirdi.² Bugün de 29 Ekim'de stadyumlarda şenlikler yapılıyor; akşamları ise geleneksel olarak fener alayları düzenleniyor.²

Ankara'daki resmî program Anıtkabir'de başlıyor. 2025'teki programda devlet töreni saat 11.00'deydi. Saat 12.30'da Cumhurbaşkanlığında tebrikat kabul edildi. Saat 14.00'te TBMM önünden Ulus'taki ilk Meclis binasına uzanan geçit töreni yapıldı. Akşam resepsiyon verildi.⁹

Kutlamaların en bilinen şarkısı Onuncu Yıl Marşı'dır. Marş 1933'te Cumhuriyet'in 10. yılı için yazıldı. Sözleri Faruk Nafiz Çamlıbel ile Behçet Kemal Çağlar'a, müziği Cemal Reşit Rey'e aittir.¹⁰ 10. yıl kutlamaları sırasında birçok yerde "Cumhuriyet Meydanı" adı verildi ve Cumhuriyet Taşları dikildi.²

Bilmekte fayda var

• Tatil 28 Ekim saat 13.00'te başlar ve 29 Ekim boyunca sürer; yani toplam bir buçuk gündür. Bu sürede resmî daireler kapalıdır.^3,11
• 28 Ekim öğleden sonra bazı işletmeler ve eczaneler yarım gün çalışabilir. Gelmeden önce gideceğiniz yerin çalışma saatlerini kontrol etmekte fayda var.¹¹
• 2026'da Cumhuriyet'in 103. yılı kutlanıyor. Sayım, 29 Ekim 1923'ten itibaren yapılır.¹
• Cumhuriyet'in 10. yıl dönümü 1933'te üç gün boyunca, 29-31 Ekim arasında kutlandı.¹⁰
• Gelibolu'da 29 Ekim'den yaklaşık bir ay sonra, 26 Kasım'da ikinci bir bayram daha kutlanır: kasabanın düşman işgalinden kurtuluşu.⁶