19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı

Ne oldu?

Mustafa Kemal Paşa'nın 9. Ordu Müfettişliği'ne atanmasına dair irade 30 Nisan 1919'da Takvim-i Vekayi'de yayımlandı². Kâğıt üzerindeki görev asayişi sağlamak ve silahların toplanmasını denetlemekti; Çaykıran'a göre asıl hedef ise Anadolu'daki komutanlıkları yurdun savunması etrafında birleştirmek ve Müdafaa-i Hukuk teşkilatlarını tek merkezde toplamaktı¹.

Paşa 16 Mayıs 1919'da İstanbul'dan ayrıldı¹. Galata rıhtımından bir motorla Kız Kulesi açığındaki Bandırma vapuruna geçti; gemiye gelen İngiliz denizciler belgeleri kontrol edip yolculuğa izin verdi². 19 Mayıs sabahı Samsun'a çıkınca padişaha, sadrazamlığa, bakanlıklara ve genelkurmaya telgraf çekerek göreve başladığını bildirdi².

Karargâhını 25 Mayıs'ta Havza'ya taşıdı ve 28 Mayıs'ta Havza Genelgesi'ni yayımladı¹. 22 Haziran 1919'da Ali Fuat (Cebesoy) Paşa ve Rauf (Orbay) Bey ile yayımladığı Amasya Genelgesi, milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağını ilan etti¹. İstanbul Hükûmeti 8 Temmuz'da görevine son verince askerlikten istifa etti; Erzurum Kongresi'nde (23 Temmuz–7 Ağustos) Heyet-i Temsiliye başkanı seçildi ve 4–11 Eylül'de Sivas Kongresi'ni topladı¹.

Neden önemli?

Atatürk, Millî Mücadele'yi anlattığı Nutuk'u Samsun'a çıktığı 19 Mayıs 1919 günüyle başlatır^1,3. Uzun'a göre bu tarihin doğum günü olarak anılmasına da itiraz etmedi: milletvekili Reşit Saffet Atabinen 19 Mayıs 1932'de ona "Doğum gününüz kutlu olsun" diye telgraf çekti³. Aynı yıl Aydın Halkevi doğum gününü sorduğunda bilmediğini söyleyip Samsun'a çıktığı günün esas alınmasını istedi; 1937'de İngiltere Büyükelçiliği'ne de 19 Mayıs'ın bildirilmesini istedi³.

Samsun halkı 19 Mayıs'ı 1926'dan itibaren "Gazi Günü" adıyla yerel olarak kutladı³. Güneş Kulübü'nün önerisiyle gün ilk kez 1935'te bütün Türkiye'de, çoğunlukla "Atatürk Günü" adıyla kutlandı; Türk Spor Kurumu 1936'da "Spor ve Gençlik Bayramı" olmasını önerdi³. 20 Haziran 1938 tarihli 3466 sayılı kanunla "Gençlik ve Spor Bayramı" adıyla resmî bayram oldu; Atatürk yalnızca 1938 kutlamalarına katıldı³.

1981 tarihli 2429 sayılı kanun günü "Atatürk'ü Anma ve Gençlik ve Spor Bayramı" olarak belirledi⁴. Günün en bilinen metni, Atatürk'ün 20 Ekim 1927'de Nutuk'un sonunda okuduğu, "Ey Türk gençliği!" diye başlayan Gençliğe Hitabe'dir; Maarif Vekâleti 26 Ekim 1927'de hitabenin bütün sınıflara asılmasına karar verdi⁵.

Gelibolu ile bağı

Mustafa Kemal'in 1919'daki itibarının arka planında 1915'te Gelibolu Yarımadası'ndaki komutanlığı vardı. 25 Nisan 1915'te Arıburnu'ndaki başarısı terfisini getirdi; 8 Ağustos'ta Anafartalar Grup Komutanı oldu ve 10 Ağustos'ta Conkbayırı taarruzunu hücum hattının önünde yönetti⁶. "Anafartalar Kahramanı" diye anıldı ve 13 Kasım 1918'de İstanbul'a dönüşünde bu unvanla karşılandı⁶.

Samsun yolculuğu başladığında Gelibolu işgal altındaydı; İngiliz birlikleri kente 30 Kasım 1918'de girmişti⁷. İzmir'in işgali Gelibolu Sancağı'ndan on altı telgrafla protesto edildi⁷. Belediye Başkanı Mehmed Emin Bey, Mustafa Kemal'in Samsun'a çıktığı 19 Mayıs 1919 günü Sadaret'e telgraf çekerek Gelibolu halkının haklarını korumakta kararlı olduğunu bildirdi⁷. Gelibolu, 26 Kasım 1922'de TBMM idaresine geçti⁷.

Bizim notumuz: Samsun'da yeni bir dönemin ilk adımı atıldığı gün, işgal altındaki Gelibolu'nun belediye başkanı da kentin sesini duyurmaya çalışıyordu. Bu rastlantı 19 Mayıs'ı Gelibolu için ayrıca anlamlı kılıyor.

Nasıl kutlanır?

Gelibolu'da kutlama, 2. Kolordu Komutanlığı önündeki Atatürk Anıtı'na Gençlik ve Spor İlçe Müdürü'nün çelenk sunmasıyla başlar; saygı duruşu ve İstiklal Marşı ile sürer^10,11. 2025'te tören saat 10.00'da başladı; kortej Atatürk Kültür Merkezi önüne yürüdü, Muay Thai ve okçuluk gösterileri, halk oyunları ve yarışma ödülleriyle program bitti¹⁰.

2024'te Kapalı Spor Salonu'ndan Atatürk Kültür Merkezi'ne öğrenci ve sporcuların katıldığı bir gençlik yürüyüşü yapıldı¹¹. 2026'da kortej Gazi Süleyman Paşa heykelinden Gençlik ve Spor İlçe Müdürlüğü'ne yürüdü; tesislerde karate gösterisi ve halk oyunları sunuldu⁸.

Akşam belediye fener alayı düzenler: 2026'da katılımcılar bayrak ve meşalelerle Gazi Süleyman Paşa heykelinden İskele Meydanı'na yürüdü, ardından konser verildi⁹. Bayram öncesinde spor yarışmaları da yapılır; 2025'te 19 Mayıs etkinlikleri kapsamındaki Okçuluk İl Şampiyonası Gelibolu 26 Kasım Okçuluk Poligonu'nda iki gün sürdü¹².

Bilmekte fayda var

• 19 Mayıs tek günlük resmî bayramdır; resmî daire ve kuruluşlar kapalıdır⁴.
• Akşamki fener alayı kent merkezinde yapılır; 2026'da yürüyüş İskele Meydanı'nda bitti⁹.
• Bayram ilk yıllarda "Atatürk Günü", "İdman Bayramı", "19 Mayıs Şenlikleri" gibi farklı adlarla anıldı³.
• Mustafa Kemal Paşa Samsun'dan sonra 27 Aralık 1919'da Ankara'ya ulaştı; bu yol bugünkü mesafelerle yaklaşık 2.819 km'dir¹.